1.    Program pomocy prawnej dla uchodźców został uruchomiony w Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w listopadzie 1992 r., w czasie kiedy startowała ona ze swoją działalnością w obszarze monitorowania przestrzegania praw człowieka. W tym samym czasie organizował swoje biuro w Warszawie Przedstawiciel Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców. Nasze działania spotkały się, a dokładnie spotkali się, gdzieś w Warszawie, na jednym z dyplomatycznych przyjęć,  szefowie: Marek Nowicki – Prezes Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka i Daniel Endres – Pierwszy Szef Biura Łącznikowego Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców w Polsce. Daniel Endres szukał niezależnej organizacji, dziś powiedzielibyśmy pozarządowej, która mogłaby monitorować wykonywanie przez polski rząd Konwencji Genewskiej dotyczącej uchodźców (Polska właśnie stała się jej stroną). Ustaliliśmy, że Helsińska Fundacja Praw Człowieka, zgodnie ze swoim mandatem, będzie obserwować czy i w jaki sposób realizowane jest w Polsce prawo cudzoziemców do ubiegania się o nadanie statusu uchodźcy. Równolegle pomoc humanitarną zaczęły świadczyć dwie organizacje: Polska Akcja Humanitarna i Polski Czerwony Krzyż.
W Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka został uruchomiony Program Pomocy Prawnej dla Uchodźców, prowadzony i realizowany przez prawników a finansowany przez Wysokiego Komisarza NZ ds. Uchodźców, dzięki któremu Program mógł rozpocząć działalność i rozwijać się. UNHCR finansował koszty osobowe, koszty infrastruktury i wspierał działania merytorycznie.

2.    Merytoryczny zakres Programu miał się koncentrować w dwóch obszarach: bezpłatnej pomocy prawnej dla ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy oraz monitorowaniu prawa do ubiegania się o status uchodźcy i zmian w regulacjach prawnych dotyczących cudzoziemców.

W pierwszym obszarze: zorganizowaliśmy w Fundacji dyżury prawników, przeznaczone dla poszukujących statusu cudzoziemców, wizytowaliśmy ośrodki dla uchodźców i areszty deportacyjne, odpowiadaliśmy także na pytania zgłaszane telefonicznie i udzielaliśmy pomocy prawnej osobom pozbawionym wolności (umieszczonym w aresztach deportacyjnych, w specjalnej strefie lotniska  Warszawa – Okęcie). Pomoc prawna polegała na udzielaniu informacji, przygotowywaniu odwołań od decyzji w postępowaniu uchodźczym i wydaleniowym, skarg na decyzje ostateczne do Naczelnego Sądu Administracyjnego (obecnie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i skarg kasacyjnych do NSA).
Wygrane sprawy – uchylone decyzje w postępowaniu o nadanie statusu uchodźcy, uchylone decyzje w postępowaniu o wydalenie cudzoziemca  z terytorium RP – służą ochronie praw podstawowych w indywidualnych sprawach, a szerzej poprawie błędów w prowadzonym przez organy administracji postępowaniu administracyjnym.

W obszarze drugim: poprzez informacje od uchodźców, wiedzieliśmy czy jest realizowane prawo każdego cudzoziemca do wystąpienia o ochronę międzynarodową (każdy wniosek o nadanie statusu uchodźcy musi być przyjęty i rozpatrzony), jakie uchybienia są popełniane i co w działaniach decydentów musi zostać poprawione (zwracaliśmy na to uwagę w licznych wystąpieniach do odpowiedniej władzy: Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, Komendanta Głównego Straży Granicznej, Komendanta Głównego Policji). Prawnicy Programu występowali, z własnej inicjatywy, z opiniami do projektów ustaw o cudzoziemcach, inicjując regulacje prawne; później byliśmy już zapraszani do przygotowania opinii i do udziału w posiedzeniach komisji sejmowych i senackich, powołanych do rozpatrzenia projektów kolejnych zmian w ustawach o cudzoziemcach. Dziś opiniujemy projekty wszystkich aktów prawnych, dotyczących cudzoziemców, przygotowywane przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, Komendanta Głównego Straży Granicznej, Ministra Edukacji i inne organy, jeżeli przedmiot regulacji obejmuje prawa migrantów i uchodźców.

Szybko zauważyliśmy, że konieczne jest wydawanie ulotek informacyjnych o sytuacji prawnej cudzoziemców. Były przygotowywane po każdej zmianie prawa, w różnych językach, także w tych egzotycznych i trudnych dla nas: np. tamilskim, urdu, chińskim - tak jak wskazywały i wskazują na to „fale uchodźców”. Ulotki były rozsyłane do wszystkich tych miejsc, gdzie mogli się znaleźć i znajdują się uchodźcy. W ulotkach były i są zamieszczane informacje o wszystkich organizacjach, w których cudzoziemcy mogą znaleźć pomoc prawną i humanitarną. Służyły informacjami także dla policji, służb pomocy społecznej, funkcjonariuszy straży granicznej, pracowników urzędów wojewódzkich.

Początkowo pomoc prawna skoncentrowana była na osobach poszukujących statusu uchodźcy i uchodźcach, którym nadano status. Pojawiła się jednak trzecia grupa cudzoziemców – tych, którzy nie kwalifikują się do uzyskania statusu uchodźcy, ale z różnych powodów nie mogą być wydaleni do kraju pochodzenia albo stali się bezpaństwowcami i nie ma państwa, które mogłoby ich przyjąć lub też wiele lat przebywają na terytorium RP, a ich pobyt jest prawnie nieuregulowany. To migranci, których prawa podstawowe powinny być, zgodnie z zobowiązaniami RP, wynikającymi z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, przestrzegane. Proponowaliśmy rozwiązania prawne, które obecne są w obowiązujących ustawach o cudzoziemcach: zakaz wydalenia ze względu na ochronę przed naruszeniem wobec cudzoziemca bezwzględnych praw podstawowych, ochronę prawa do życia rodzinnego, niemożność wydalenia z terytorium RP. Jesteśmy zwolennikami  cyklicznie powtarzanej abolicji, to znaczy regularyzacji pobytu tych migrantów, którzy przebywają na terytorium RP od wielu lat, nielegalnie (z doświadczeń wiemy, że jest to 10, 15 i 40 lat).

Odrębną kategorią migrantów są cudzoziemcy, wobec których wpływają do polskich sądów wnioski o ich ekstradycję – udzielamy na wniosek sądu informacji o krajach pochodzenia tych cudzoziemców, ze względu na grożące im tamże naruszenia praw podstawowych.
    
3.    Przed przystąpieniem Rzeczpospolitej Polskiej do UE – 1.V.2004 r. – prowadzone były prace nad przystosowaniem polskiego prawa o cudzoziemcach do standardów obowiązujących w państwach Unii Europejskiej. We wszystkich tych pracach i spotkaniach uczestniczyli prawnicy Programu. Obecnie monitorujemy wprowadzanie do polskiego porządku prawnego i realizację przez władze dyrektyw i decyzji ramowych UE.

4.    Od marca do grudnia 2006 roku w ramach Programu działała Klinika prawa uchodźczego i migracyjnego. Studenci biorący udział w zajęciach organizowanych przez nią zdobywali wiedzę na temat prawa uchodźczego i migracyjnego w Polsce.

5.    Obecnie Program Pomocy Prawnej dla Uchodźców i Migrantów realizuje trzy projekty: Prawnicy na rzecz Uchodźców IV, Migranci w Polsce - informacja i pomoc prawna oraz międzynarodowy projekt Tworzenie międzynarodowej sieci pomocy i poradnictwa dla osób ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy w ramach tzw. procedury dublińskiej.
www.hfhrpol.waw.pl/uchodzcy/realizowane/strona-2

Projekty są współfinansowane ze środków Europejskiego Funduszu Uchodźczego, Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich, budżetu państwa oraz Open Society Institute. Program nie korzysta obecnie z finansowania UNHCR.

6.    W sprawach cudzoziemców współpracujemy z Biurem Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców, z Rzecznikiem Praw Obywatelskich, z organizacjami pozarządowymi, polskimi i zagranicznymi, pracującymi na rzecz uchodźców i migrantów. Współpracujemy także z ECRE – European Council on Refugees and Exiles, która stanowi ogólnoeuropejską sieć 69 pozarządowych organizacji zajmujących się pomocą uchodźcom. ECRE zajmuje się promowaniem ochrony i dążeniem do integracji uchodźców i osób starających się o uzyskanie statusu uchodźcy.
Przez cały okres pracy Programu staramy się współpracować z organami decydującymi w sprawach cudzoziemców w Polsce: Urzędem ds. Cudzoziemców, Wydziałami ds. Cudzoziemców Urzędów Wojewódzkich, Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji i jego odpowiednimi departamentami, Komendantem Głównym Straży Granicznej i Zarządem ds. Cudzoziemców Komendy Głównej Straży Granicznej, Komendantem Głównym Policji, Komendantami Wojewódzkimi Policji i ich Pełnomocnikami ds. Praw Człowieka.

Utrwalonym sposobem naszego działania są wystąpienia, skierowane do wyżej wymienionych, w sprawach naruszeń praw cudzoziemców i kontrowersyjnych rozstrzygnięć organów.

7.    W naszej pracy - prawników udzielających pomocy prawnej uchodźcom w ramach organizacji pozarządowej - wypracowaliśmy pewne zasady postępowania:
- podstawą naszego postępowania jest prawo każdego cudzoziemca do ubiegania się o ochronę międzynarodową
- klient otrzymuje zawsze rzetelną i realistyczną informację o jego sytuacji prawnej
- każdy cudzoziemiec może przyjść do Fundacji i zostanie mu udzielona porada prawna
- nikomu, z wyjątkiem organów wymiaru sprawiedliwości, nie udzielamy informacji o naszych klientach
- zdajemy sobie sprawę, że prawnik udzielający pomocy migrantowi, jest często jedynym, który może pomóc.


W ciągu 18 lat istnienia programu pracowali w nim: Anna Rutkiewicz, Piotr Jaworski, Ernest Zienkiewicz, Henryk Rubinstein, Magdalena Kmak, Bartłomiej Tokarz, Paweł Hermeliński, Grzegorz Sikora, Maciej Kawiński. W działaniach Programu uczestniczyło także wielu praktykantów i wolontariuszy.