Stan bezpieczeństwa w zakładach karnych i aresztach śledczych – opinia amicus curiae dla Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Helsińska Fundacja Praw Człowieka skierowała 15 grudnia 2011 r. opinię do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, której przedmiotem były standardy bezpieczeństwa w jednostkach penitencjarnych, a także problem wypełniania przez Polskę pozytywnych obowiązków wynikających z art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Tylko w okresie od stycznia do 31 października 2011 r. doszło do 4 przypadków gwałtów, w których uczestniczyło 14 osadzonych oraz do 53 przypadków znęcania się nad osadzonym, w których udział brało 163 uczestników. Dane z poprzednich lat prezentują się na tym samym poziomie tzn. w 2010 r. - 5 wypadków gwałtów, 65 przypadków znęcania, w 2009 - gwałt stwierdzono w 10 przypadkach, a dotyczył on 24 osadzonych, natomiast jako znęcanie zakwalifikowano 67 sytuacji, w których uczestniczyło 221 osadzonych, w 2008 odpowiednio 9 i 78 sytuacji, w 2007 6 i 89, a w 2006 5 i 83.

W opinii wskazaliśmy, że bezpieczeństwo osobiste skazanego w trakcie wykonywania kary pozbawienia wolności może być zagrożone lub naruszone przez działania lub zaniechania osób - współwięźniów, funkcjonariuszy Służby Więziennej i pracowników zakładu, osób trzecich, albo też z innych przyczyn.

Na gruncie polskiego prawa penitencjarnego zostały stworzone warunki ochrony  bezpieczeństwa więźniów. Zapewnienie w zakładach karnych i aresztach śledczych porządku i bezpieczeństwa należy do wymienionych expressis verbis w ustawie obowiązków Służby Więziennej. Ustawodawca krajowy wychodzi z założenia, że poziom bezpieczeństwa w jednostce penitencjarnej jest konsekwencją odpowiednich rozwiązań organizacyjnych w jednostkach penitencjarnych, działania funkcjonariuszy Służby Więziennej oraz ich liczby. Kompetencje w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa w zakładach karnych i aresztach śledczych powierzone zostały również sędziemu penitencjarnemu. Znaczenie dla oceny bezpieczeństwa mają zwłaszcza przepisy dotyczące klasyfikacji skazanych. Jedną z przesłanek klasyfikacji jest rodzaj popełnionego czynu, rozmieszczenia więźniów wewnątrz zakładu karnego lub aresztu śledczego, typów i rodzajów zakładów karnych, możliwości stosowania w uzasadnionych przypadkach stałego monitoringu.

Należy wskazać, że w podkulturze więziennej często ofiarami aktów agresji stają się osoby oskarżone lub skazane o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej, w tym w szczególności przeciwko małoletnim. Z tego względu administracja jednostek penitencjarnych musi być przygotowana na stworzenie odpowiednich warunków do zagwarantowania bezpieczeństwa tym osobom.  Od dawna praktyką penitencjarną jest, mimo braku ustawowej regulacji w tym zakresie, objęcie szczególną ochroną sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej, których ofiarą byli małoletni. Są oni zaliczani do tzw. „pokrzywdzonych”. Dokonuje się ich segregacji od innych, w każdej jednostce penitencjarnej, m.in. umieszczając ich w odrębnych oddziałach lub celach mieszkalnych nie dopuszczając do kontaktów z innymi. Podlegają także częstszej kontroli ze strony  funkcjonariuszy Służby Więziennej.

Pewnym zobrazowaniem sytuacji konfliktowych między więźniami może być analiza liczby skarg rozpatrywanych przez jednostki organizacyjne służby więziennej na traktowanie przez współosadzonych.  Dla unaocznienia praktyki w tym zakresie zestawiliśmy ze sobą dane z ostatnich 6 lat. W 2005 r. złożono 142 skargi z czego tylko 2 zostały uznane za uzasadnione, w 2006 r. takich skarg było 161 i żadna z nich nie została uznana za zasadną. W 2007 r. osadzeni skarżyli się na drodze formalnej na traktowanie przez współosadzonych 169 razy, ale w żadnym wypadku Służba Więzienna nie uznała tych skarg za zasadne. W kolejnym roku jako skargi na traktowanie przez współosadzonych potraktowano 213 skarg, ale żadna nie została uznana za zasadną. W 2009 r. takich skarg było 192 skargi, natomiast żadnej nie  sklasyfikowano jako uzasadnionej. W 2010 r. w ramach jednostek organizacyjnych Służby Więziennej rozpatrzono 218 skarg dotyczących traktowania przez współosadzonych, jednak żadnej nie uznano za zasadnej.

W opinii wskazaliśmy również, że od 1 stycznia 2012 r. wchodzi w życie nowelizacja Kodeksu Karnego Wykonawczego, która zmienia zasady systemu skargowego w ramach administracji zakładów karnych. W opinii Fundacji zmiany te mogą doprowadzić do ograniczenia możliwości zgłaszania przez osadzonych sytuacji niepokojących z punktu widzenia zagwarantowania bezpieczeństwa. Wprowadzenie przez nowelizację konieczności właściwego uzasadniania skarg czy też unikania korzystania z określonych zwrotów (np. charakterystycznych dla tzw. gwary więziennej) może w opinii Fundacji doprowadzić do ograniczenia prawa do składania skargi. Istnieją uzasadnione obawy, iż wprowadzenie ww. ograniczeń doprowadzi w efekcie do sytuacji, w której osoby niewykształcone nie będą w stanie sprostać wymogom formalnym skargi.

Pośrednim ograniczeniem prawa do skargi jest również przeniesienie ciężaru dowodu na osadzonego. Po raz kolejny należy zauważyć, że może to doprowadzić do faktycznej niemożności korzystania z tego prawa. Niedostateczne uzasadnienie wniosku może wynikać z   braku wykształcenia lub uwarunkowań środowiskowych. Jednocześnie, pragniemy zauważyć, iż stosowanie wobec osób pozbawionych wolności warunków analogicznych do tych, jakie obowiązują osoby pozostające na wolności nie uwzględnia specyfiki warunków, w jakich osoby te się znajdują. Odmienność warunków w opisywanych przypadkach przemawia za tym, aby odstąpić od nadmiernego formalizmu w sytuacji rozstrzygania w zakresie dopuszczalności skarg złożonych przez osoby pozbawione wolności. Specyfika warunków panujących w jednostkach penitencjarnych wpływa również na trudności z uzyskaniem dokumentacji, w związku z czym Fundacja proponuje odejście od proponowanego rozwiązania. 

Mając powyższe na uwadze, Helsińska Fundacja Praw Człowieka zwróciła uwagę, że istnieje konieczność wypełniania przez Państwo obowiązku proceduralnego wynikającego z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w każdej sytuacji, w której pojawia się podejrzenie dokonania gwałtu na więźniu przez współwięźnia. Zgodnie z nim Państwo jest zobowiązane do przeprowadzenie efektywnego dochodzenia, którego celem będzie zidentyfikowanie i ukaranie sprawców czynów, które mogą stanowić tortury, nieludzkie lub poniżające traktowanie.


Opinię przedstawiliśmy w związku z zakomunikowaniem Rządowi RP skargi Michała Chrostowskiego przeciwko Polsce.