Sprawa Staroszczyk przeciwko Polsce i Siałkowska przeciwko Polsce - złożenie opinii przyjaciela sądu

Dnia 5 czerwca 2005 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka („Fundacja") złożyła w Europejskim Trybunale Praw Człowieka "opinię przyjaciela sądu" (amicus curiae) w sprawach Staroszczyk przeciwko Polsce (skarga nr 58519/00) oraz Siałkowska przeciwko Polsce (skarga nr 8932/05)^*. Składanie opinii przyjaciela sądu w postępowaniu przed międzynarodowymi sądami praw człowieka jest praktyką często wykorzystywaną w działaniach na rzecz ochrony praw człowieka przez uznane organizacje pozarządowe.

Rozprawa w powyższych sprawach odbyła się dnia 15 czerwca 2006 r. Należy podkreślić, że jedynie w nielicznych, precedensowych sprawach Trybunał decyduje się na przeprowadzenie rozprawy.

Europejski Trybunał Praw Człowieka rozważy czy odmowa sporządzenia skargi kasacyjnej w postępowaniu cywilnym przez adwokata lub radcę prawnego wyznaczonego z urzędu stanowi naruszenie prawa do sądu.

W Polsce w postępowaniu przed Sądem Najwyższym istnieje tzw. przymus adwokacki, a więc obowiązek korzystania z pomocy pełnomocnika będącego adwokatem (radcą prawnym) przy sporządzeniu i wnoszeniu skargi kasacyjnej. Osoby korzystające z adwokata z urzędu mogą jednak spotkać się z odmową sporządzenia skargi kasacyjnej, co w praktyce pozbawia je możliwości skorzystania z procedury kasacyjnej. Adwokat (radca prawny) przyznany stronie z urzędu powinien działać w interesie strony przez całość postępowania, również w postępowaniu przed Sądem Najwyższym. Odmowa udzielenia pomocy klientowi może nastąpić tylko z „ważnych przyczyn". Za takie ważne przyczyny uznawana jest bezzasadność skargi. Określenie to jest jednak nieostre i może prowadzić do arbitralnej odmowy sporządzenia kasacji przez adwokatów lub radców prawnych.

W opinii przyjaciela sądu Helsińska Fundacja Praw Człowieka przedstawiła następujące argumenty odnoszące się do przedmiotu sporu.

• Adwokaci (radcowie prawni) specjalizują się w określonych dziedzinach prawa. Przy wyznaczaniu ich do sporządzenia skargi kasacyjnej, ich specjalizacja nie jest brana pod uwagę. W wyniku tego, zachodzi ryzyko, że jeśli sprawa dotyczy dziedziny nie należącej do specjalizacji danego adwokata (radcy prawnego), nie jest on w stanie w sposób wyczerpujący ocenić stanu prawnego i podjąć właściwej decyzji co do wniesienia skargi kasacyjnej.

• Adwokat (radca prawny), który podejmuje decyzję co do zasadności sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjne, w istocie dokonuje swoistego „przedsądu", a więc wykonuje funkcje, które co do zasady zastrzeżone są tylko dla sądów.

• Adwokat (radca prawny) o swojej decyzji o odmowie sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej powiadamia właściwą korporację zawodową. Organy korporacji zawodowych nie posiadają jednak żadnych możliwości weryfikacji czy odmowa sporządzenia skargi kasacyjnej była faktycznie uzasadniona. Prawo ani praktyka nie przewidują jednocześnie precyzyjnych zasad co do formy, w jakiej ma być udzielona odmowa sporządzenia skargi kasacyjnej

• Stronie nie przysługuje możliwość skutecznego odwołania od decyzji adwokata (radcy prawnego) w przedmiocie odmowy sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej, a stosunkowo krótki termin na złożenie skargi kasacyjnej uniemożliwia im znalezienie adwokata (radcy prawnego), który wyraziłby zgodę na sporządzenie skargi.

• Na adwokacie (radcy prawnym) nie spoczywa obowiązek wskazania adwokata lub radcy prawnego, który podjąłby się sporządzenia skargi kasacyjnej.

• Na podstawie polskiego prawa, za sporządzenie skargi kasacyjnej, która zawiera istotne błędy merytoryczne lub jest oczywiście bezzasadna, adwokatom i radcom prawnym grozi odpowiedzialność dyscyplinarna. W związku z powyższym zachodzi ryzyko, że adwokaci (radcowie prawni) mogą odmówić sporządzania skarg kasacyjnych w celu uniknięcia ewentualnej odpowiedzialności (szczególnie w sprawach wątpliwych, czy w dziedzinach, w których się nie specjalizują).

Ustanowienie standardu przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w zakresie sporządzania kasacji przez adwokatów (radców prawnych) działających z urzędu umożliwiłoby wprowadzenie przejrzystych zasad, które gwarantowałyby pełne poszanowanie praw osób korzystających z takiej pomocy.

*"Opinia przyjaciela sądu" w sprawie Staroszczyk przeciwko Polsce oraz Siałkowska przeciwko Polsce została przygotowana w ramach grantu z Programu "Obywatel i Prawo" prowadzonego przez Polsko-Amerykańską Fundację Wolności i Instytut Spraw Publicznych.