Przystąpienie do sprawy Mariana Maciejewskiego w charakterze przedstawiciela społecznego

Dnia 7 grudnia 2004 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka przystąpiła w charakterze przedstawiciela społecznego do procesu karnego toczącego się przeciwko red. Marianowi Maciejewskiemu przed Sądem Okręgowym w Opolu Wydział VII Karny Odwoławczy (sygn. akt VII KA 948/04). Sąd Okręgowy w Opolu uznał, że na podstawie art. 90 § 1 i § 2 k.p.k. dopuszczalne jest przystąpienie przedstawiciela społecznego przed rozpoczęciem przewodu sądowego w każdej instancji.

Red. Marian Maciejewski, dziennikarz dolnośląskiego wydania „Gazety Wyborczej", został skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w Brzegu z dnia 2 kwietnia 2004 r. na karę grzywny w wysokości 1800 zł oraz zasądzona została od niego nawiązka w wysokości 1000 zł za popełnienie przestępstwa pomówienia określonego w art. 212 § 2 k.k.

Red. Marian Maciejewski został uznany winnym tego, że w dniu 25 listopada 2000 r. we Wrocławiu pomówił za pomocą artykułu prasowego w Gazecie Wyborczej Gazecie Dolnośląskiej pt. „Fałszywe spojrzenie wrocławskiej Temidy" pracowników Sądu Okręgowego we Wrocławiu i Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Krzyki o postępowanie mogące ich poniżyć w opinii publicznej i narazić na utratę zaufania potrzebnego dla wykonywania zawodu sędziego i podejmowania czynności w ramach wymiaru sprawiedliwości poprzez użycie sformułowań o treści „złodzieje w wymiarze sprawiedliwości" oraz „mafijny układ prokuratorsko-sędziowski". Ponadto Marian Maciejewski został uznany winnym pomówienia w tym samym artykule prokuratora Prokuratury Okręgowej we Wrocławiu o niewłaściwe prowadzenie śledztwa w jednej ze spraw.

W wyniku wniesionej apelacji przez red. Mariana Maciejewskiego sprawa została przekazana do rozpoznania sądowi drugiej instancji - Sądowi Okręgowemu w Opolu, który pierwszą rozprawę w sprawie wyznaczył na dzień 7 grudnia 2004 r. W związku z przedstawieniem opinii prawnej przez Helsińską Fundację Praw Człowieka, Sąd Okręgowy w Opolu postanowił odroczyć rozpatrzenie sprawy na kolejny, jeszcze nie wyznaczony termin, celem zapoznania się przez strony z treścią opinii prawnej.

Sprawa red. Mariana Maciejewskiego jest kolejną sprawą w Polsce, w której dziennikarz oskarżony jest o popełnienie przestępstwa pomówienia. Jest więc przykładem niebezpiecznej dla wolności słowa tendencji wybierania postępowania karnego jako metody obrony przed krytyką i opiniami dziennikarzy. Sprawa ta jest szczególnie ważna, gdyż związana jest z krytyką postępowania niektórych przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości, do których społeczeństwo powinno mieć szczególnie wysokie zaufanie.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka uważa sprawę red. Mariana Maciejewskiego za niezmiernie istotną z punktu widzenia prac nowego programu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka - Programu Spraw Precedensowych. W ramach Programu Spraw Precedensowych Helsińska Fundacja Praw Człowieka zamierza wszczynać lub przystępować do strategicznie ważnych postępowań sądowych i administracyjnych. Poprzez swoje uczestnictwo w tych postępowaniach, Helsińska Fundacja Praw Człowieka zamierza dążyć do uzyskania przełomowych wyroków, zmieniających praktykę lub przepisy prawne w konkretnych kwestiach prawnych budzących poważne wątpliwości z punktu widzenia ochrony praw człowieka.

W związku z powyższym, wraz ze zgłoszeniem do udziału w postępowaniu sądowym w sprawie red. Mariana Maciejewskiego Helsińska Fundacja Praw Człowieka złożyła Sądowi Okręgowemu w Opolu swoją niezależną opinię prawną na temat różnych aspektów prawnych związanych z powyższą sprawą (tzw. „opinię przyjaciela sądu" - amicus curiae). Przedmiotem opinii prawnej jest przedstawienie standardów w zakresie ochrony praw człowieka w sprawach o podobnym charakterze. Ponadto jej przedmiotem jest rozważenie zgodności z Konstytucją RP art. 212 § 2 k.k. przewidującego odpowiedzialność karną za przestępstwo pomówienia, oraz art. 213 § 1 k.k. określającego przesłanki zwolnienia się z tej odpowiedzialności. Helsińska Fundacja Praw Człowieka uważa, że powyższe przepisy są rażąco niezgodne z art. 54 ust. 1 Konstytucji RP, gdyż (i) wywierają „mrożący skutek" (chilling effect) na korzystanie przez dziennikarzy z wolności słowa, (ii) w celu zwolnienia się z odpowiedzialności karnej dziennikarz musi udowodnić prawdziwość swoich wypowiedzi, podczas gdy standardy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wymagają jedynie zachowania rzetelności zawodowej w pozyskiwaniu informacji; (iii) ustanawiają rażąco nieproporcjonalne kary (do 2 lat pozbawienia wolności) w stosunku do realizowanego interesu, oraz (iv) możliwe jest osiągnięcie interesu w postaci ochrony reputacji mniej uciążliwymi metodami, a mianowicie drogą powództwa cywilnego.

W związku z powyższymi argumentami dotyczącymi niezgodności z Konstytucją RP przepisów dotyczących przestępstwa pomówienia, Helsińska Fundacja Praw Człowieka zasugerowała Sądowi Okręgowemu w Opolu skierowanie pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego, celem umożliwienia Trybunałowi Konstytucyjnemu zabrania stanowiska w tej szczególnie ważnej kwestii z punktu widzenia wolności słowa. Ewentualne orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego uznające powyższe przepisy kodeksu karnego za niezgodne z Konstytucją RP mogłoby doprowadzić do uniewinnienia nie tylko red. Mariana Maciejewskiego, lecz również do zakończenia wszelkich innych toczących się postępowań karnych w podobnych sprawach. Uniemożliwiłoby ono również korzystanie z postępowań karnych jako metody obrony przed krytyką oraz ochroną reputacji na korzyść drogi cywilnoprawnej.

Podkreślić należy, iż w wielu krajach zrezygnowano z odpowiedzialności karnej za przestępstwa zniesławienia czy zniewagi (lub podejmuje się kroki legislacyjne w kierunku dokonania takiej zmiany). Uznaje się bowiem, iż droga cywilnoprawna powinna być jedynym sposobem dochodzenia ochrony reputacji i dobrego imienia, a odpowiedzialność karna za tego typu przestępstwa nie jest „niezbędna w demokratycznym społeczeństwie".