Wystąpienia HFPC

Szanowny Pan

Andrzej Czuma

Minister Sprawiedliwości -

- Prokurator Generalny

Ministerstwo Sprawiedliwości

Al. Ujazdowskie 11

00-950 Warszawa

  

  

 

 

 

 

Wielce Szanowny Panie Ministrze,

 

W związku z objęciem funkcji Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego chcielibyśmy w imieniu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka przekazać zestawienie problemów z zakresu praw człowieka związanych z funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości oraz rekomendacji co do kierunków ich rozwiązywania. Wierzymy, że będzie ono pomocne przy identyfikacji podstawowych problemów, a także wpłynie na ustalenie priorytetów w pracach Pana Ministra.

 

Poniższe zestawienie zostało przygotowane przez prawników związanych z Helsińską Fundacją Praw Człowieka w osobach: prof. Zbigniew Hołda, dr Adam Bodnar, dr Piotr Kładoczny, mgr Maciej Bernatt, mgr Łukasz Bojarski, mgr Maria Ejchart oraz mgr Dorota Pudzianowska.

 

Rozdzielenie urzędu Ministra Sprawiedliwości i urzędu Prokuratora Generalnego

 

W interesie wymiaru sprawiedliwości, a także zmniejszenia nadzoru politycznego nad prokuraturą, leży rozdzielenie urzędu Ministra Sprawiedliwości i urzędu Prokuratora Generalnego. Z uznaniem przyjęliśmy fakt, że prace w tym kierunku zostały podjęte już przez poprzedniego Ministra Sprawiedliwości poprzez przygotowanie, a następnie popieranie w Sejmie, projektu ustawy o zmianie ustawy o prokuraturze oraz niektórych innych ustaw  (druk sejmowy nr 617). Naszym zdaniem należy kontynuować przyjęty kierunek zmian. Są to zmiany korzystne, gdyż będą prowadzić do ograniczenia pokusy polityków do instrumentalnego wykorzystywania prokuratury. Takie metody kończą się zazwyczaj naruszaniem praw człowieka i podważaniem wiary w porządek konstytucyjny. Potrzebne są zatem reformy umacniające niezależność prokuratury od polityków.

  

Gruntowna reforma prokuratury

 

Zmiany ustrojowe polegające na rozdzieleniu urzędu Ministra Sprawiedliwości od urzędu Prokuratora Generalnego nie powinny być jedynymi w zakresie reformy prokuratury. Nasze doświadczenia wskazują, że postępowania przed organami prokuratury trwają długo, bywają nierzetelne oraz nieefektywne. Najlepszym tego świadectwem jest sprawa państwa Olewników, a także sprawa śmierci Claudio Crulica w Areszcie Śledczym w Krakowie, w której już od ponad roku prokuratura prowadzi postępowanie.

 

Prokuratura wciąż czeka na głęboką reformę wewnętrzną, profesjonalizację pracy, wzmocnienie etosu pracy prokuratora, tak aby do prokuratury trafiali najlepsi prawnicy. Reformę trzeba rozpocząć od rzetelnej analizy, gdzie tkwią problemy w zakresie funkcjonowania prokuratury, a następnie konsekwentnie podejmować trud reformatorski - na poziomie ustawowym (np. zmiana zasad awansów w prokuraturze, likwidacja prokuratur apelacyjnych) oraz na poziomie codziennego praktycznego funkcjonowania prokuratury (np. analiza liczby spraw, ich czasochłonności, efektywności współpracy z policją, reprezentacji prokuratury przed sądami, współpracy z biegłymi sądowymi). Szeroko zakrojona reforma wewnętrzna prokuratury może doprowadzić do wzrostu poziomu praworządności, przestrzegania praw jednostek, a w konsekwencji do zwiększenia zaufania obywatela do państwa.

 

Wynagrodzenia sędziowskie i nabór do służby sędziowskiej

 

W zakresie funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości jednym z najbardziej aktualnych problemów jest wysokość wynagrodzeń sędziów. Naszym zdaniem protesty sędziów są uzasadnione, aczkolwiek nie popieramy form niektórych z nich. Kwestia wynagrodzeń sędziowskich wymaga jednak systemowego rozstrzygnięcia. Nie wystarczy pojedyncza podwyżka, lecz konieczne jest zaproponowanie mechanizmu zapewniającego sędziom wszystkich sądów powszechnych wynagrodzenia odpowiadającego godności urzędu i zapewniającego wykonanie normy art. 178 ust. 2 Konstytucji. Oprócz odpowiednich wynagrodzeń wyzwaniem jest także szczególna dbałość o status sędziego, polegająca m.in. na zapewnieniu sędziom odpowiednich warunków pracy, a także personelu pomocniczego.

 

Dzięki powyższym działaniom łatwiejsze stanie się urzeczywistnienie postulatu, by zawód sędziego  był „koroną" zawodów prawniczych i by trafiały  do niego osoby, które osiągnęły sukces zawodowy w innych zawodach prawniczych. W tym kontekście wyrażamy nadzieję, że efektem funkcjonowania Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury będzie jedynie uzupełniający nabór do zawodu sędziego, natomiast większość sędziów wywodzić się będzie w przyszłości z innych zawodów prawniczych. Wierzymy, że Ministerstwo Sprawiedliwości podejmie działania (np. w zakresie reguł przeprowadzania konkursów na wolne stanowiska sędziowskie), aby powyższe założenie zrealizować. 

 

Reforma systemu pomocy prawnej

 

Reformy wymaga system pomocy prawnej dla osób, których nie stać na wynajęcie prawnika -  reforma systemu zastępstwa procesowego (tzw. urzędówki), ale - przede wszystkim - stworzenie systemu dostępu do nieodpłatnych porad prawnych pozasądowych dla najuboższych. Już od kilku lat obywatel RP ma w tej mierze mniejsze prawa niż odwiedzający Polskę obywatel innego państwa unijnego. Jak długo jeszcze ten nienormalny stan będzie trwał? Projekty ustaw poprzednich rządów (projekt z 2005 i 2007 r.) nie doczekały uchwalenia. Także i w ramach obecnego rządu podjęto prace nad ustawą, jednak ich tempo powoduje zrozumiały niepokój o efekt.

 

Nowa Adwokatura

 

Wciąż jesteśmy ostatnim państwem z byłego bloku socjalistycznego, w którym istnieje sztuczny podział na adwokatów i radców prawnych - relikt czasów komunizmu, kiedy to państwo zwalczając niezależną adwokaturę stworzyło osobną kategorię zawodową do obsługi jednostek gospodarki uspołecznionej. Pomimo że od lat radcowie prawni są wolnym i niezależnym zawodem zaufania publicznego, zbliżonym bardzo do zawodu adwokata, nie dochodzi do połączenia obu samorządów zawodowych. Czyni to rynek usług prawniczych nieprzejrzystym, a przez ograniczenia w świadczeniu usług przez radców prawnych zmniejsza dostęp do usług prawnych dla obywateli.

 

W Ministerstwie Sprawiedliwości trwają prace nad stworzeniem ustroju Nowej Adwokatury, które - co słuszne - nie ograniczają się do połączenia zawodów, ale mają na celu budowę silnej, niezależnej grupy zawodowej realnie dbającej o jakość usług świadczonych przez jej członków. Tempo tych prac wydaje się jednak wolne i nie rokuje dobrze ich rozwojowi zważywszy na obszerność i trudność zagadnienia. Poza tym nie jest jasne jakie jest podejście Ministerstwa Sprawiedliwości do kwestii zawodu doradców prawnych. Naszym zdaniem należy rozważyć ich członkostwo w strukturach Nowej Adwokatury, jako członków o mniejszych uprawnieniach zawodowych. Pomoże to w zagwarantowaniu przestrzegania przez doradców prawnych standardów zawodowych i norm etyki zawodowej.

 

Kompleksowa regulacja dotycząca dostępu do zawodów prawniczych

 

Działań Ministra Sprawiedliwości wymaga zwłaszcza ostateczne kompleksowe uregulowanie problematyki dostępu do zawodów prawniczych. Dotychczasowe prace przypominają bardziej łatanie dziur, spowodowanych wyrokami Trybunału Konstytucyjnego uchylającymi poprzednie  przepisy, niż przemyślaną politykę. Droga dochodzenia do poszczególnych zawodów prawniczych powinna być czytelna dla chętnych, oparta na obiektywnych przesłankach i transparentna.  Tymczasem brak jest jasnych i trwałych reguł prawnych dostępu do zawodów prawniczych.

 

Dodatkowo skrajności z jakimi mieliśmy do czynienia w przypadku egzaminów na aplikacje adwokacką, radcowską i notarialną organizowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości świadczą o ich nieprofesjonalnym przygotowaniu. Jeśli w jednym roku zdaje na aplikację przytłaczająca większość kandydatów, a w kolejnym roku przytłaczająca mniejszość, to nie oznacza to znacznego obniżenia poziomu zdających, a brak umiejętności przygotowania poprawnego metodologicznie egzaminu. O zdaniu egzaminu powinno decydować spełnienie powszechnie znanych i obiektywnych kryteriów. Dlatego też postulujemy podjęcie rzetelnych prac metodologicznych odnoszących się do przygotowywania państwowych egzaminów prawniczych.

  

  

  

Przewlekłość postępowania - skuteczność ustawy o skardze na przewlekłość

 

W dalszym ciągu problemem pozostaje przewlekłość postępowań sądowych oraz karnych postępowań przygotowawczych. Świadczą o tym m.in. liczne wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Na etapie prac sejmowych znajduje się obecnie nowelizacja ustawy o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (druk sejmowy nr 1281), której celem jest dostosowanie tej regulacji do standardów wynikających z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w tym objęcie skargą postępowania przygotowawczego. Proponowane zmiany, choć są krokiem w dobrym kierunku, wydają się być niewystarczające. Nie uwzględniają m.in. faktu, że przewlekłość postępowania może mieć charakter wieloinstancyjny, a za przewlekłość mogą odpowiadać łącznie różne organy i sądy.

 

Nawet jednak najlepsza ustawa o skardze na przewlekłość sama z siebie nie rozwiąże problemu przewlekłości postępowań. W celu wyeliminowania tego zjawiska konieczne są kompleksowe i rzetelne prace organizacyjne odnoszące się do funkcjonowania sądów i efektywności ich pracy. Postulujemy w szczególności wprowadzenie nowoczesnych metod zarządzania do polskich sądów oraz promowanie stosowania w sądach tzw. dobrych praktyk.

 

Problem przewlekłości postępowań sądowych jest szczególnie dojmujący - z punktu widzenia praw człowieka -  w sprawach rodzinnych i karnych. Zdarza się, że niektóre postępowania w skomplikowanych sprawach (we wszystkich instancjach) trwają ponad 10 lat.

 

W związku z tym należy rozważyć możliwość lepszej organizacji postępowania sądowego, poprzez planowanie terminów poszczególnych rozpraw przed rozpoczęciem procesu, jak również stosowanie zasady koncentracji procesu, poprzez wyznaczanie rozpraw dzień po dniu, bądź tydzień po tygodniu. Taka możliwość powinna być szczególnie często wykorzystywana przy rozpoznawaniu spraw karnych.

 

Nadużywanie stosowania tymczasowego aresztowania

 

Polska wciąż przegrywa sprawy przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka związane z nadużywaniem stosowania tymczasowego aresztowania. Wytaczane są także przed polskimi sądami liczne powództwa o odszkodowania za stosowanie niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania. Choć Sejm RP uchwalił niedawno zmiany do kodeksu postępowania karnego ograniczające możliwość stosowania tymczasowego aresztowania nie uważamy ich za wystarczające.

 

Naszym zdaniem, oprócz wprowadzenia konkretnych rozwiązań legislacyjnych zmierzających do wzmocnienia ochrony praw jednostki, starania Ministerstwa Sprawiedliwości powinny się skupiać na działaniach edukacyjnych. Dzięki nim sędziowie i prokuratorzy powinni zdobyć kompleksową wiedzę na temat standardów Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w zakresie stosowania środków zapobiegawczych. Tymczasowe aresztowanie powinno być bowiem tym środkiem zapobiegawczym, który można stosować jedynie w ostateczności, kiedy inne środki są niewystarczające.

 

Egzekucja kontaktów rodziców z dziećmi

 

Helsińska Fundacja Praw Człowieka wyraża nadzieję, że Minister Sprawiedliwości zajmie się problemem kontaktów rodziców z dzieckiem po prawomocnych orzeczeniach regulujących sposób oraz częstotliwość takich kontaktów. Egzekucja uprawnienia przez jednego z rodziców, wobec utrudniania kontaktów przez drugiego z nich, często napotyka na szereg przeszkód. Jest to dodatkowo dotkliwe w przypadku tzw. kontaktów transgranicznych, gdy po rozstaniu rodzice mieszkają w różnych krajach i jedno z nich domaga się kontaktów z dzieckiem, a drugie je uniemożliwia. Z praktyki Fundacji wynika, że wielu rodziców po rozwodzie nie ma skutecznych instrumentów prawnych, które pozwalałyby skutecznie egzekwować wyroki regulujące ich kontakty z dziećmi. Kwestia ta jest tym bardziej ważna, że ważą się losy ustawy o ratyfikacji Konwencji dot. kontaktów z dziećmi, sporządzonej w Strasburgu 15 maja 2003 r. Warto się także zastanowić czy w związku z ratyfikacją powyższej Konwencji Polska nie powinna stać się jednym z liderów w Unii Europejskiej jeżeli chodzi o stworzenie ogólnoeuropejskich systemów egzekucji uprawnień związanych z władzą rodzicielską.

 

Przeludnienie w więzieniach i aresztach śledczych

 

Problemem pozostaje przeludnienie w zakładach penitencjarnych. Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. zakwestionowany został przepis art. 248 kodeksu karnego wykonawczego (k.k.w.) wprowadzający możliwość umieszczania więźnia w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m² na osobę (SK 25/07). Utrata mocy art. 248 k.k.w. nastąpi w listopadzie 2009 r. Jest to zatem ostateczny termin do kiedy Rząd RP powinien rozwiązać problem przeludnienia polskich zakładów karnych i aresztów śledczych. Równocześnie postulować należy dostosowanie standardów panujących w polskich zakładach karnych do wymogów Rady Europy. Oznacza to konieczność podwyższenia powierzchni celi mieszkalnej przypadającej na więźnia do co najmniej 4 m².

 

Niezależnie od powyższego konieczne jest podjęcie zdecydowanych działań na rzecz dostosowania warunków w więzieniach oraz aresztach śledczych do norm wynikających z Europejskich Reguł Więziennych, rekomendacji Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom Rady Europy (CPT), a także wniosków z monitoringu poszczególnych zakładów karnych i aresztów śledczych przeprowadzanych przez Rzecznika Praw Obywatelskich.

 

Ochrona zdrowia w zakładach karnych i aresztach śledczych

 

Dnia 9 grudnia 2008 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu ogłosił wyrok w sprawie Dzieciak przeciwko Polsce (skarga nr 77766/01). Trybunał uznał, że Polska naruszyła prawo do życia osoby przebywającej w areszcie śledczym, m.in. poprzez niezapewnienie w odpowiednim czasie właściwej i adekwatnej pomocy medycznej, w wyniku czego Z. Dzieciak zmarł.

 

W styczniu 2008 r. mieliśmy także do czynienia z tragiczną śmiercią Claudio Crulica w Areszcie Śledczym w Krakowie. Przyczyną śmierci były m.in. zaniedbania więziennej służby zdrowia. Z kolei wczoraj, 3 lutego 2009 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził naruszenie art. 3 Konwencji w sprawie Kaprykowski przeciwko Polsce (skarga nr 23052/05). Poniżające traktowanie przez władze krajowe polegało na nie zapewnieniu przez wiele lat odpowiedniej opieki zdrowotnej dla więźnia cierpiącego na epilepsję i inne problemy neurologiczne.

 

Sprawy te pokazują cały szereg błędów i zaniedbań w procedurze i w praktyce świadczenia opieki zdrowotnej w polskich zakładach karnych i aresztach śledczych. Skargi od osadzonych, które każdego dna wpływają do Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, wskazują, że problemy z funkcjonowaniem służby zdrowia w zakładach karnych oraz aresztach śledczych stanowią jedno z najpoważniejszych naruszeń praw człowieka w Polsce.

 

Funkcjonowanie sądów penitencjarnych

 

Z naszych informacji wynika, że w wielu przypadkach sądy penitencjarne nie posiadają wystarczających danych do orzekania o warunkowym przedterminowym zwolnieniu z zakładu karnego. Utrudnia to prawidłową ocenę sytuacji w zakresie prognozy kryminologicznej. Naszym zdaniem, oprócz informacji od dyrektorów zakładów karnych, danych na temat prognozy kryminologicznej powinni dostarczać kuratorzy zawodowi lub społeczni, po uprzednim dokonaniu wywiadu środowiskowego dotyczącego warunków, do których wróci skazany (rodzina, praca, środowisko), a także dotychczasowego pobytu skazanego na wolności w ramach przepustek lub przerw w karze. Niestety, kuratorzy - ze względu na przeciążenie pracą - nie mają czasu na wykonywanie ww. wywiadów środowiskowych. W związku z powyższym, należy zdecydowanie zwiększyć nakłady na funkcjonowanie służby kuratorskiej.

 

Ponadto nasze wątpliwości budzi rzetelność orzekania przez sądy penitencjarne, zarówno w zakresie decydowania o warunkowym przedterminowym zwolnieniu, jak również w zakresie nadzoru nad wykonywaniem kary pozbawienia wolności. Do częstych należą przypadki orzekania nawet w kilkudziesięciu sprawach dziennie. Przeciętna sprawa trwa wtedy 5 - 10 minut. Dlatego też należy wzmocnić sądownictwo penitencjarne, aby nadzór nad wykonywaniem kar pozbawienia wolności był pełny i rzetelny, a także umożliwiał kompleksowe rozpoznawanie spraw o warunkowe przedterminowe zwolnienie.

 

Systemy probacji

 

Osobnym zagadnieniem jest problem probacji i dozoru nad osobą skazaną na wyrok w zawieszeniu lub osobą warunkowo przedterminowo zwolnioną. Od dłuższego czasu przedstawiciele doktryny oraz praktycy postulują zwiększenie liczby kuratorów tak, aby każdy z nich miał faktyczną możliwość opieki nad skazanym. W chwili obecnej przeciążenie pracą kuratorów jest tak wielkie, że dozór przez nich sprawowany jest iluzoryczny.

 

Nowelizacja kodeksu karnego wykonawczego, która w dniu 19 grudnia 2008 r. została skierowana przez Ministerstwo Sprawiedliwości do Komitetu Rady Ministrów, ma zmienić zakres działań kuratorów. Oceniamy ją pozytywnie.. Należy jednak pamiętać, że z nowymi obowiązkami nałożonymi na kuratorów musi iść w parze zwiększenie sum wydatkowanych na ich uposażenia i zwiększenie liczby etatów. W kontekście funkcjonowania całego wymiaru sprawiedliwości oznaczać to będzie mniejsze wydatki niż w przypadku budowania nowych więzień i utrzymywania skazanych - nie wspominając już o funkcji resocjalizacyjnej.

 

Brak koordynacji pomiędzy poszczególnymi służbami wymiaru sprawiedliwości

 

Jeszcze inną kwestią jest brak koordynacji działań różnych podmiotów mających wpływ na sytuację więźnia. Najlepszym tego przykładem jest sprawa Dzieciak przeciwko Polsce (wyrok z 9 grudnia 2008 r., skarga nr 77766/01). W sprawie tej jak w soczewce widać brak porozumienia między sądem, służbą więzienną, służbą zdrowia i policją. Każdy z tych podmiotów właściwie podejmował pewne działania, ale jedynie, aby móc później wykazać swoją aktywność, a nie by rozwiązać wspólnie konkretny problem. Rezultatem tego typu pozorowanych „działań" jest częstokroć naruszenie praw osadzonego.

 

Głównym powodem takiego stanu rzeczy jest niedostateczne wykorzystywanie władzy przez sądy, do obowiązku których należy podejmowanie decyzji odnoszących się do działań różnych służb. Obejmuje to np. konwojowanie oskarżonych, stawiennictwo funkcjonariuszy publicznych w charakterze świadków, terminowość uzyskiwania opinii biegłych, opiniowanie sądowo-psychiatryczne itp. Sądy wykazują w tych kwestiach za mało stanowczości i woli dyscyplinowania innych podmiotów, co powoduje przewlekłość postępowania, ale także inne naruszenia praw człowieka. Dlatego też konieczne jest podjęcie działań w celu zwiększenia przepływu informacji oraz zapewnienia lepszej koordynacji wykonywania zadań przez poszczególne instytucje wymiaru sprawiedliwości.

 

Szanowny Panie Ministrze! Powyższe problemy wydają nam się z racji naszej działalności najważniejsze. Bez wątpienia można byłoby je uzupełnić o kolejne. Wymiar sprawiedliwości jest jednym z sektorów władzy, który wymaga gruntownej reformy. Wierzymy, że powyższe zestawienie ułatwi Panu Ministrowi podjęcie kompleksowych działań reformatorskich służących obronie praw człowieka i obywatela.

 

 

W imieniu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka,

 

                          Z wyrazami szacunku,

 

                                                                      / - /

 

                                                                  Danuta Przywara

                                                                  Prezes Zarządu

 

 

 

 

 

 

 

Do wiadomości:

1. Ryszard Kalisz, Przewodniczący Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka Sejmu RP

2. SSN Stanisław Dąbrowski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa

3. Dr Janusz Kochanowski, Rzecznik Praw Obywatelskich

4. Sędzia NSA Irena Kamińska, Prezes Stowarzyszenia Sędziów Polskich „Iustitia"

5. Media