Wystąpienia HFPC

Warszawa, dnia 11 grudnia 2008 r.

 

 

S T A N O W I S K O

Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka

w związku z postępowaniem przed Trybunałem Konstytucyjnym

w sprawie o sygnaturze K 5/08

oraz wypowiedziami Rzecznika Praw Obywatelskich

 

Helsińska Fundacja Praw Człowieka jako organizacja społeczna, która złożyła Trybunałowi Konstytucyjnemu opinię przyjaciela sądu (amicus curiae) w sprawie konstytucyjności zakresu obowiązków nałożonych na osoby, które ubiegają się o dostęp do dokumentów zgromadzonych w Instytucie Pamięci Narodowej w celu prowadzenia badań naukowych, bądź w celu przygotowania materiału prasowego, sygn. akt K 5/08, a jednocześnie zaproszona przez Trybunał do udziału w rozprawie czuje się zobowiązana do sprostowania wprowadzających w błąd sformułowań, jakie padły w wywiadzie udzielonym przez Rzecznika Praw Obywatelskich, który został opublikowany w dzienniku „Rzeczpospolita" w dniu 28 listopada 2008 r.

 

Nie jest prawdą, że obecnie obowiązujące przepisy ustawy o IPN w sposób nieproporcjonalny ograniczają wolność prowadzenia badań naukowych oraz wolność pozyskiwania i rozpowszechniania informacji. Wymóg złożenia przez osobę niebędącą pracownikiem naukowym rekomendacji takiego pracownika, natomiast przez osobę przygotowującą materiał prasowy - upoważnienia redakcji albo wydawcy, stanowi proporcjonalne ograniczenie, mające na celu między innymi ochronę konstytucyjnie gwarantowanych praw osób, o których informacje znajdują się w dokumentach archiwalnych. Wymogi formalne przewidziane ustawą o IPN zapewniają, że instrumenty dostępu do akt w trybie badań naukowych oraz prac nad materiałem prasowym nie będą nadużywane w innych celach.

 

Nie jest prawdą, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 listopada 2008 r. w jakikolwiek sposób ograniczył czy nawet zamknął dostęp do materiałów archiwalnych zgromadzonych w IPN dla osób pragnących w oparciu o nie prowadzić badania naukowe, bądź przygotować materiał prasowy. W wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego absolutnie nic się nie zmieniło  w obecnym stanie prawnym.

 

Nie jest prawdą, że Norman Davies nie mógłby uzyskać dostępu do materiałów archiwalnych bez rekomendacji innego pracownika naukowego. Jako pracownik naukowy uprawniony do prowadzenia badań naukowych w dyscyplinach nauk społecznych nie musi on składać żadnych rekomendacji. Ustawa o IPN w obecnie obowiązującym brzmieniu wskazuje na bardzo szeroką grupę osób uprawnionych do uzyskania dostępu do archiwów w celu prowadzenia badań naukowych.

 

Z informacji uzyskanych od osób, które zwracają się o pomoc do Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka wynika, że bardzo poważny problem stanowią natomiast zasady udostępniania przez IPN materiałów archiwalnych osobom, których one dotyczą, w tym osobom pokrzywdzonym przez komunistyczne organy bezpieczeństwa. Helsińska Fundacja Praw Człowieka kolejny raz zwraca uwagę Rzecznika Praw Obywatelskich, iż kwestia ta wymaga rozważenia interwencji. Działania Rzecznika Praw Obywatelskich w tym zakresie doprowadziłyby do wywiązania się z obietnicy złożonej w czerwcu 2008 r. przy okazji cofnięcia wniosku o zbadanie konstytucyjności przepisów ustawy o IPN w sprawie o sygnaturze K 26/07. Konstytucja ustanowiła Rzecznika Praw Obywatelskich strażnikiem wszystkich praw człowieka i obywatela, co nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji ich konfliktu.

 

Jednocześnie budzić może największy niepokój podważanie przez Rzecznika Praw Obywatelskich bezstronności składów sędziowskich Trybunału Konstytucyjnego, także tych które orzekały w przedmiocie wyłączenia sędziów. Zarzuty podnoszone przez Rzecznika Praw Obywatelskich opierają się na niczym nieuzasadnionych domniemaniach i przypuszczeniach.

 

Istnieje granica, być może dla wielu osób cienka, między korzystaniem z przepisów o wyłączeniu sędziego mającym na celu rzeczywistą realizację prawa do rozpoznania sprawy przez niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, a instrumentalnym posługiwaniem się tą instytucją prawną, noszącym znamiona nadużycia prawa. Trybunał Konstytucyjny nie wydaje wyroków w składach lepszych  bądź gorszych. Trybunał wydaje wyroki w składach przewidzianych przez ustawę.

 

W demokratycznym państwie prawnym nie można dopuścić do precedensu umożliwiającego w przyszłości blokowanie rozpoznania konkretnych spraw, bądź dobieranie przez strony sędziów do rozpoznania konkretnej sprawy, poprzez działania polegające na dążeniu do wyłączenia od orzekania w danej sprawie poszczególnych sędziów.

 

W imieniu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka,

  

 

dr Adam Bodnar                             Danuta Przywara

Sekretarz Zarządu                         Prezes Zarządu