Zagrożenie wysoką karą - samodzielną przesłanką szczególną tymczasowego aresztowania.

Tak w skrócie można opisać tezę dzisiejszej Uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego (sygn. I KZP 18/11).

5 października ubiegłego roku Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Sądu Najwyższego z prośbą o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego dotyczącego treści artykułu 258 § 2 kpk*. RPO zastanawiał się, czy przepis ten ustanawia samodzielną przesłankę szczególną stosowania tymczasowego aresztowania, a tym samym, czy wynika z niego domniemanie, że podejrzany o popełnienie czynu zagrożonego wysoką karą będzie utrudniał prowadzenie postępowania karnego.

Problematyka poruszona w pytaniu Rzecznika dotyczyła bardzo interesującej kwestii. Klinika „Niewinność”, podobnie jak działający w ramach HFPC Program Interwencji Prawnej, bardzo często spotyka się w swojej działalności z sytuacją, w której sam fakt, że zarzucany czyn należy do kategorii zbrodni lub jest zagrożony karą pozbawienia wolności np. od dwóch do dwunastu lat, przesądza o zastosowaniu w danej sprawie tymczasowego aresztowania. Z naszej praktyki wynika, że orzeczona ostatecznie w tych wypadkach kara zwykle nie dochodzi nawet do połowy górnej granicy ustawowego zagrożenia. Taki stan rzeczy potwierdzają także statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości. 

Warto wspomnieć, że Europejski Trybunał Praw Człowieka w swym licznym orzecznictwie bardzo silnie kładł dotychczas nacisk na zapobiegawczy aspekt tymczasowego aresztowania. W sprawach G.K. przeciwko Polsce (38816/97, § 83-85) oraz J.G. przeciwko Polsce (36258/97, § 52-54), Trybunał podkreślił, że obawa mataczenia, jako podstawa zastosowania tymczasowego aresztowania, nie może być wykorzystywana w sposób automatyczny, bez uzasadnienia, w jaki sposób niezastosowanie tymczasowego aresztowania mogłoby się przyczynić do utrudniania przez podejrzanego postępowania dowodowego.

Przytoczone powyżej stanowisko w pewien sposób pozostaje w sprzeczności z tym, które przyjął w dniu dzisiejszym Sąd Najwyższy. Stwierdził on, iż określone w art. 258 § 2 kpk podstawy stosowania tymczasowego aresztowania (przy spełnieniu warunków wskazanych w art. 249 § 1 i 257 § 1 kpk oraz braku kryteriów negatywnych z art. 259 kpk) stanowią samodzielne przesłanki szczególne dla stosowania tego środka zapobiegawczego.

Praktyka orzecznicza sądów powszechnych pokaże, jak wyrażony dziś pogląd Składu Siedmiu Sędziów SN wpłynie na częstotliwość i średnią długość stosowania tymczasowego aresztowania. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka uwidoczni natomiast, jak wpłynie on na przesterzeganie w Polsce takich wartości jak wolność osobista i domniemanie niewinności.

Pełną treść uchwały wraz z uzasadnieniem można znaleźć w tym miejscu.