Wystąpienia HFPC

Konsekwencją ratyfikowania Traktatu z Lizbony przez wszystkie Państwa Członkowskie Unii Europejskiej jest jego wejście w życie 1 grudnia 2009 r. W odniesieniu do Rzeczypospolitej Polskiej wejście w życie Traktatu Lizbońskiego będzie miało poważne konsekwencje w odniesieniu do tej części regulacji, która obecnie tworzy tzw. III filar UE.

Traktat z Lizbony przewiduje zniesienie dotychczasowego systemu filarowego Unii Europejskiej. Postanowienia dotyczące współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych zostaną włączone do Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej: TFUE). Po wejściu w życie Traktatu z Lizbony nastąpi zatem objęcie dotychczasowego III filaru UE jednolitym unijnym reżimem prawnym. Powinno to zaowocować sprawniejszym i łatwiejszym podejmowaniem działań w tym zakresie. Zastosowanie metody wspólnotowej do obecnego III filaru doprowadzi do realizacji celu stawianego przed Traktatem z Lizbony, tj. wyeliminowania elementów ograniczających rozwój tej dziedziny prawa zarówno w aspekcie proceduralnym jak i instytucjonalnym.

Wejście w życie Traktatu z Lizbony skutkować będzie także objęciem tej materii jurysdykcją Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: ETS). Dotychczas posiadał ją jedynie w ograniczonym zakresie, określonym w art. 35 Traktatu Unii Europejskiej (dalej: TUE). Od 1 grudnia 2009 r. w odniesieniu do nowoprzyjmowanych aktów prawnych z zakresu współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych ETS będzie posiadał i wykonywał generalną jurysdykcję określoną przez Traktaty (z zastrzeżeniem wyjątków wynikających z art. 276 TFUE oraz z przepisów przejściowych).

Art. 10 Protokołu w sprawie postanowień przejściowych Traktatu Lizbońskiego przewiduje, że w odniesieniu do aktów przyjętych przed jego wejściem w życie uprawnienia ETS przyznane mu na mocy Tytułu VI TUE pozostają niezmienione, także w przypadku jeżeli zostały one uznane zgodnie z art. 35 ust. 2 TUE. Protokół przejściowy nazywa taką sytuację „środkiem przejściowym". Zgodnie z art. 10 ust. 3 Protokołu w każdym przypadku środek przejściowy przestaje obowiązywać 5 lat po dacie wejścia w życie Traktatu z Lizbony. W sytuacji zatem kiedy Państwo Członkowskie takiego oświadczenia dotychczas nie złożyło, zachodzi niebezpieczeństwo, że zostanie wyeliminowana możliwość zmiany takiego stanu przez 5 lat, a więc do 30 listopada 2014 r.

Do dnia dzisiejszego Rzeczpospolita Polska nadal nie skorzystała z możliwości uznania jurysdykcji ETS do rozpoznawania pytań prejudycjalnych kierowanych przez polskie sądy w sprawach ważności i wykładni decyzji ramowych i decyzji, wykładni konwencji sporządzonych na mocy dotychczasowego Tytułu VI TUE. Sytuacja taka utrzymuje się pomimo uchwalenia przez Sejm w dniu 10 lipca 2008 r. ustawy o upoważnieniu Prezydenta RP do złożenia oświadczenia o uznaniu właściwości Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich na podstawie art. 35 ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U. 2009 Nr 33, poz. 253). Ustawa powyższa weszła w życie 15 marca 2009 r. Sytuacja ta także nie zmieniła się pomimo niezwykle istotnego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 2009 r. (sygn. akt Kp 3/08), w którym - orzekając w pełnym składzie i przy braku zdań odrębnych - Trybunał Konstytucyjny uznał zgodność art. 1 ustawy z art. 45 Konstytucji RP.

Na potrzebę złożenia takiego oświadczenia przez Prezydenta RP Helsińska Fundacja Praw Człowieka wskazywała już w swoim stanowisku z dnia 7 lipca 2009 r., podkreślając m.in. znaczenie jurysdykcji ETS w zakresie współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych w szczególności w odniesieniu do umocnienia ochrony praw jednostki. W tym miejscu należy tylko przypomnieć, że zdaniem Trybunału Konstytucyjnego wyrażonym w sprawie Kp 3/08, złożenie oświadczenia, o którym mowa w art. 35 ust. 2 TUE doprowadzi do przyspieszenia postępowań karnych prowadzonych przez polskie sądy oraz podniesie efektywność ich orzekania.

Pomimo licznych apeli ze strony Rzecznika Praw Obywatelskich, Doradczego Komitetu Prawnego przy Ministrze Spraw Zagranicznych oraz argumentacji zawartej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 2009 r. Kancelaria Prezydenta RP nie podjęła żadnych kroków mających doprowadzić do złożenia przez Prezydenta RP oświadczenia o uznaniu jurysdykcji ETS w III filarze.

Zarówno przedstawiciele doktryny prawa europejskiego oraz prawa karnego jak również praktycy prawa wskazują, że uznanie jurysdykcji ETS w zakresie tzw. III filaru ułatwi pracę polskim sądom. Wyraz temu dał Sąd Najwyższy w przywoływanej w poprzednim stanowisku Fundacji uchwale z 20 lipca 2006 r., sygn. akt I KZP 21/06, który stwierdził: „Niestety, sąd polski pozbawiony jest prawnej możliwości sformułowania pytania prejudycjalnego do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości na podstawie art. 35 Traktatu o Unii Europejskiej, gdyż Polska nie złożyła dotąd deklaracji o uznaniu jego kompetencji w zakresie instrumentów trzeciego filaru Unii Europejskiej na podstawie art. 35 ust. 2 Traktatu. Tymczasem kwestia stosowania europejskiego nakazu aresztowania w sprawach wobec nieletnich jest zagadnieniem zakresu obowiązywania i ważności decyzji ramowej z dnia 13 czerwca 2002 r. Biorąc pod uwagę to uwarunkowanie normatywne, Sąd Najwyższy musi zająć w przedmiotowej kwestii stanowisko samodzielnie." Samodzielność, o której wspomina Sąd Najwyższy, nie jest przejawem niczym nieograniczonej niezależności judykatury w Polsce od orzecznictwa luksemburskiego a co za tym idzie braku konieczności jego respektowania, ale stanowi przejaw braku możliwości uzyskania pomocy ze strony Trybunału Sprawiedliwości w rozstrzygnięciu wątpliwości, które z całą pewnością pojawią się przy stosowaniu instrumentów prawnych wydanych w ramach współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych.

Co prawda żaden przepis prawa krajowego ani prawa UE nie określa terminu, w jakim Prezydent RP miałby stosowne oświadczenie złożyć, ale jeżeli do momentu wejścia w życie Traktatu z Lizbony, a więc do 30 listopada 2009 r., Prezydent RP nie złoży oświadczenia, o którym mowa w art. 35 ust. 2 TUE, sądy powszechne RP zostaną pozbawione prawa do zadawania pytań prejudycjalnych w odniesieniu do aktów z zakresu dzisiejszego III filara UE. W porównaniu zatem do sądów innych Państw Członkowskich, polskie sądy będą dysponowały mniejszym zakresem uprawnień i nie będą mogły wpływać w sposób bezpośredni na orzecznictwo ETS. W przypadku zaniechania złożenia takiego oświadczenia, zachodzi niebezpieczeństwo, że owo „zubożenie kompetencyjne" polskich sądów będzie utrzymywało się przez okres 5 lat, wskazany w art. 10 ust. 3 Protokołu nr 36 dołączonego do Traktatu z Lizbony.

Należy podkreślić, że sprawa nie odnosi się do kwestii bagatelnych. Tylko w IV kwartale 2008 r. i w I kwartale 2009 r. Rada UE przyjęła 9 decyzji ramowych, jak np. decyzję ramową 2008/978/WSiSW w sprawie europejskiego nakazu dowodowego dotyczącego przedmiotów, dokumentów i danych, które mają zostać wykorzystane w postępowaniach w sprawach karnych, decyzję ramową 2008/977/WSiSW w sprawie ochrony danych osobowych przetwarzanych w ramach współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych czy decyzję ramową 2008/909/WSiSW o stosowaniu zasady wzajemnego uznawania do wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na pozbawieniu wolności - w celu wykonania tych wyroków w Unii Europejskiej.

Dla zilustrowania problemu można wskazać, że polskie sądy nie będą mogły zadać pytania w sprawie wykładni tak nieprecyzyjnej i niejasnej decyzji ramowej 2001/220/WSiSW w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym, tym samym doprowadzając być może do niewłaściwego zagwarantowania praw ofiar przestępstw. Warto nadmienić, że sądy włoskie już dwukrotnie korzystały z takiej możliwości (sprawa C-105/03, Postępowanie karne p. Marii Pupino i sprawa C-467/05 Postępowanie karne p. Giovanniemu dell'Orto), co doprowadziło np. do lepszej realizacji praw dzieci - ofiar przestępstwa polegającego na znęcaniu się nad nimi. W podobnej sytuacji polskie sądy nie mogłyby zwrócić się do ETS, co potencjalnie prowadzić może do zmniejszenia poziomu ochrony jednostki, w szczególności w porównaniu z poziomem ochrony gwarantowanym w innych Państwach Członkowskich UE.

Mając powyższe na uwadze, Helsińska Fundacja Praw Człowieka pragnie podkreślić, że zaniechanie uznania jurysdykcji ETS przez Rzeczpospolitą Polską będzie niekorzystne z punktu widzenia interesów Państwa oraz jego obywateli.

Wyrażamy nadzieję, że argumenty przedstawione powyżej doprowadzą do złożenia przez Prezydenta RP oświadczenia o uznaniu jurysdykcji ETS w III filarze UE przed 1 grudnia 2009 r., tj. przed dniem wejścia w życie Traktatu z Lizbony.